دوشنبه ۰۷ فروردین ۱۳۹۶

تبلیغات

پیش نیازهای تربیتی ارتباط با مربی از نگاه امام امیرالمؤمنین علی(ع)

danesheroz1 فروردین ۸, ۱۳۹۳ ۰
پیش نیازهای تربیتی ارتباط با مربی از نگاه امام امیرالمؤمنین علی(ع)

دانش روز: راه کارهای دست یابی به نگرش امام علی (علیه السلام) به جوانی و جوانان برای آگاهی از نگرش و بینش امام علی (علیه السلام) به جوانی و جوانان، دو راه در پیش رو است:

 به گزارش دانش روز،

۲) بازنگری دوران جوانی امیرالمؤمنین(علیه السلام)
برای کسی که می خواهد علی شناسی را از دریچه نگاه امام علی(علیه السلام) به جوان آغاز کند، یک راه رسیدن به این هدف جستوجو کردن از زیربنای تربیتی خود امام(علیه السلام)و بازنگری و بازسازی دوران جوانی پرشور آن حضرت است.
اما در آغاز راه، پیش از هر چیز با این سؤال مواجه می شویم که زیربنای مکتب تربیتی علوی چیست؟ در یک کلام، می توان گفت: مکتب تربیتی علوی در حقیقت، همان مکتب تربیتی نبوی است.
معنای این سخن آن است که نقاط برجسته و مشهود در مکتب تربیتی امیرالمؤمنین، هم از جنبه نظری و هم از جنبه عملی، همه دستاورد و برایند کارهای تربیتی است که پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله)بر روی وجود امیرالمؤمنین(علیه السلام) انجام دادند. خود امیرالمؤمنین(علیه السلام) در کلامی بلند، به کمیل چنین می فرماید: «یا کمیل ان رسول اللّه(صلی الله علیه وآله)ادّبه اللّهُ ـ عزّ و جلّ ـ و هو ادّبنی و انا اؤدب المؤمنین و اورّث الادب المکرمین.»۱; ای کمیل، پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله) تربیت شده خداوند سبحان است و پرورش و تربیت من به دست رسول خدا(صلی الله علیه وآله)صورت گرفته و تربیت مؤمنان بر عهده من است.
حضرت در کلامی دیگر، می فرماید: «و أرایتکم کرائم الاخلاق من نفسی.»۲ اگر فراز و نشیب های زندگی مرا مرور کنید، خواهید دید که همه آن ها جهت دهنده و درس آموز است; نه تنها گفته ها، که سکوت ها و موضع گیری ها نیز همه اش درس آفرین است!
امام در جای دیگر می فرماید: «اذا رایتم فی رجل خلّهٔ رائعهًٔ فانتظروا اخواتها»;۳ اگر در کسی ویژگی اخلاقی جالبی دیدید، از ویژگی های همانند و مشابه آن نیز جستوجو کنید.
یک ویژگی اخلاقی برتر در یک فرد دست در گردن ویژگی های همگون و مشابه دارد. اگر در کسی نکته برجسته ای مشاهده شد، باید به بررسی ریشه ها و زیرسازهای آن پرداخت. ردیابی این نکته در امیرالمؤمنین(علیه السلام)، ما را به شاخص های شخصیتی پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله)می رساند. در این باره، حضرت به سرچشمه ویژگی های شخصیتی خود اشاره کرده، می فرماید: «و انّی علی بیّنهٔ من ربّی و منهاج من نبیّی.»۴ اگر شاخصی در شخصیت من می بینید، این همه برگرفته از تأدیب الهی و رفتن در مسیری است که پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله)پیش روی من گشود.
حضرت(علیه السلام) در گفتاری دیگر، سرگذشت روزهای نوجوانی و دوران سیزده سالگی شان را، که به اسلام گرویدند، در خطبه «قاصعه» چنین بیان می نماید: «و لقد کنت اتّبعه اتّباع الفصیل اثر امّه یرفع لی فی کل یوم من اخلاقه علما و یأمرنی بالاقتداء به.»۵ در آن روزگاران، من همانند فرزندی که سایه به سایه مادر در همه جا همراه و همگام با او است، با پیامبر(صلی الله علیه وآله) همراه بودم، هر روز عَلَم و نشانه ای از اخلاق برجسته خود پیش روی من برمی افراشت و مرا فرمان می داد که آن راه را پیش گیرم.
و شاید به همین دلیل بود که وقتی اصبغ بن نباته در آخرین لحظه های زندگی امیرالمؤمنین(علیه السلام)، ضمن سؤال های خود از رابطه ایشان با تک تک انبیا و نیز پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله)سؤال کرد، که آیا شما برترید یا آدم(علیه السلام)، شما برترید یا نوح(علیه السلام)، شما برترید یا ابراهیم(علیه السلام)، موسی(علیه السلام) و عیسی(علیه السلام)، امام(علیه السلام) در پاسخ هر یک، خود را از دیگر پیامبران برتر می دانست، تا این که اصبغ پرسید: یا علی(علیه السلام) شما برترید یا پیامبر(صلی الله علیه وآله)؟ رابطه شما با پیامبر چگونه است؟
اصبغ می گوید: تا این سؤال را از امام(علیه السلام)پرسیدم، دیدم دانه های درشت عرق بر پیشانی بلند امام(علیه السلام)نشست و حضرت در حالی که لرزش، گونه ها و دست هایشان را فراگرفته بود، فرمودند:وای بر تو! «أنا عبد من عبید محمد(صلی الله علیه وآله).» این سخن بیان گر میزان دینی است که امیرالمؤمنین(علیه السلام)به پیامبر(صلی الله علیه وآله)و پرورش نبوی داشت.
بنابراین، کسانی که دوست دارند جوانی پرشور علی(علیه السلام) را بشناسند، اولین راه نگرش در سیره امام(علیه السلام) و مرور دوران نوجوانی و جوانی ایشان در پیشگاه نبی مکرم(صلی الله علیه وآله)است. می توان آن برهه را بازسازی و پردازش کرد و از آن برای پرورش نسل جوان بهره گرفت. این یافته ها می توانند در قالب اصول، روش ها و اهداف تربیت دینی طبقه بندی شود.
۲) توصیف جوان و جوانی در نگاه و کلام امام علی(علیه السلام)
در این روش، که کوتاه تر هم هست، جوانی و شاخص های جوانان را نه با مرور جوانی خود امیرالمؤمنین(علیه السلام)، که از زبان ایشان هنگام توصیف جوانی و جوانان، می توان بررسی نمود.
در بررسی سیره کلامی امام(علیه السلام) این نکته آشکار است که بخش مهمی از این سیره مربوط به دغدغه امام(علیه السلام) درباره تربیت برتر و بهینه فرزندان، یاران، دوستان و همه کسانی است که مسؤولیت تربیت آن ها بر دوش امام بوده است.
بجاست توجه کنیم که هرچند کتاب گران سنگ نهج البلاغه همه گفته هایی نیست که حتی در دوران حکومت چهارسال و اند امیرالمؤمنین از ایشان به یاد مانده و تنها نمایان گر بخش کمی از اقیانوس بی کران اندیشه های تاب ناک علوی است، ولی با این همه، مراجعه به غررالحکم و دررالکلم و نهج البلاغه و دقت در خطبه ها و نامه ها و کلمات قصار آن، ما را تا حدی با سیره تربیتی امام(علیه السلام) آشنا ساخته، بستری نورانی پیش رویمان می گشاید.
امام(علیه السلام) همواره به همگان، بخصوص جوانان، این گونه هشدار می دهند: «الفرصهٔ تمرّ مرّ السّحاب فانتهزوا فرص الخیر»۶ لحظه های زندگی بسان ابر، آرام و بدون توجه انسان می گذرند. ناگهان خواهیم دید تمام عمرمان سپری گردیده و اقدام به هر تلاشی دیر شده است! راستی چه زود فرصت های جبران می گذرد! آن وقت باید در چارچوب واژه های «ای کاش» و «اگر» و «مگر»، بگوییم: خدایا کاش دوباره آن موقعیت ها و آن روزهای شادابی، نشاط و جوانی زنده می شد! آن روزها من خام بودم و نمی دانستم چگونه از عمر و زندگی ام توشه بگیرم!
بنابراین، راه دوم برای دست یابی به سیره تربیتی امام علی(علیه السلام) توجه به توصیف جوان و جوانی در لابهلای کلمات، گفتارها، نامه ها و خطبه های باقی مانده از امیرالمؤمنین(علیه السلام)است. امام(علیه السلام) پس از بازگشت از جنگ صفیّن در سرزمینی به نام «حاضرین» وارد خیمه خود شدند و مدتی طولانی به نوشتن پرداختند. آن نوشتار باید امر سرنوشت ساز و مهمی می بود; چون ساعت ها وقت امام(علیه السلام) را به خود مشغول داشت. وقتی امام از خیمه بیرون آمدند، یاران در دست ایشان نامه ای دیدند که خطاب به فرزندشان امام مجتبی(علیه السلام) نوشته بودند ـ که به شهادت اسناد تاریخی، در آن اوان، سی سال از سن مبارکشان می گذشت. در این نامه، یکی از بهترین توصیفات، توضیحات، تفسیرها و تبیین ها از جاذبه های جوانی، حساسیت های آن، ظرافت های روحی ـ روانی جوان و هدف گذاری های تربیت دینی که می توان برای جوان و جوانی ترسیم کرد و راه کارهای لازم برای مربیانی که درصدد ارتباط بهینه با جوانان هستند، بیان شده است.
نامه سی و یکم امام علی(علیه السلام) در نهج البلاغه به گفته بیش تر نهج البلاغه شناسان نامه ای است که امام خطاب به فرزندشان حسن بن علی المجتبی(علیه السلام) نوشته اند. البته بعضی هم می گویند:
این نامه خطاب به محمد بن حنفیه، فرزند دیگر امام(علیه السلام)، می باشد. راز اختلاف هم این است که امام(علیه السلام)در این نامه، نه به عنوان یک معصوم، بلکه به عنوان یک پدر و یک مربّی دل سوز که دغدغه تربیت و آینده فرزندشان را دارند، مطالب را بیان کرده اند و این خود یکی از الطاف و هدیه های بزرگی است که امام(علیه السلام) به ما تقدیم نموده اند.
● پیش نیازهای روان شناختی و تربیتی برای برقراری ارتباط درست با جوانان
نامه سی و یکم نهج البلاغه مجموعه کاملی از آموزش اصول و روش های تعلیم و تربیت است و مباحث متعددی مانند عوامل تربیت، موانع تربیت، اهداف تربیت، پیش نیازهای تربیت، اقسام تربیت، تربیت دینی، تربیت سیاسی، تربیت عاطفی و… را دربردارد. در این نوشتار، تنها به برخی از پیش نیازها و ظرافت های روان شناختی یا تعلیمی و تربیتی لازم برای برقراری ارتباط تعلیم و تربیتی سازنده با جوانان و نوجوانان با استفاده از فرازهایی از نامه ۳۱ نهج البلاغه اشاره می شود:
▪ لزوم برقراری روابط تربیتی افقی و همسطح
روابط تربیتی با نوجوان و یا جوان باید افقی، متقابل و همراه با درک احساسات و موقعیت مخاطب باشد، نه عمودی که حالت القا و تلقین پیدا می کند. برخوردهایی که از بالا به پایین صورت می گیرد و مربّی می کوشد بر اساس فهم یا انتظارات خود با فراگیر رابطه برقرار کند، معمولاً برخوردهایی کلیشه ای و همراه با پیش داوری است. مربّی در ارتباط خود با نوجوان و جوان نمی تواند ارتباط عمودی و از بالا به پایین داشته باشد، بلکه باید ارتباطی افقی، همسطح و همتراز، که حاصل تفاهم و درک طرفینی است، داشته باشد. ایجاد این فضای تربیتی افقی، راه کارهای گوناگونی دارد که به برخی از آن ها اشاره می شود:
برخی از مربیّان و فیلسوفان تعلیم و تربیت امروزه معتقدند که بهترین فرایند تربیت، به ویژه در ارتباط با جوانان، زمانی رخ می دهد که این ارتباط به یک ارتباط عاطفی افقی، مسبوق باشد، به طوری که در آن مربّی و متربّی همدیگر را درک کرده باشند و بالاتر آن که مربی در فرایند تربیت، گذشته از اثرگذاری، خود را متعلّم نیز بداند. البته چون حضرت علی(علیه السلام)، خود معصوم، پیراسته و برخوردار از برترین نوع آگاهی ها هستند، نقششان جهت دهی و هدایت متربّی است، اما پیش از این می کوشند که با فراگیر خود ارتباط افقی برقرار کنند.
به این دلیل در آغاز نامه، هم خودشان را و هم طرف مقابلشان را توصیف و تعریف می کنند و این احساس تفاهم و درک طرفینی را این گونه شروع می کنند: «من الوالد الفان المقرّ للزمان المُدبِر العُمُر، المستسلم للدّهر… الی المولود المؤمّل ما لا یدرک، السالک سبیل من هلک…»۷ با این توصیفات اولیه، امام(علیه السلام) هم نشان می دهند که طرف مقابلشان را می شناسند و هم خودشان را به گونه ای به طرف مقابل معرفی می کنند که متربّی نقاط افتراق و اشتراک خود را با مربی بداند.در فرایند تربیت، گذشته از شناخت و پذیرش نقاط اشتراک، که از راه برقراری ارتباط عاطفی به دست می آید، شناخت نقاط افتراق نیز تربیت را کیفی تر می کند و از جمله ظرافت های فرمایش امام علی(علیه السلام) این است که ایشان دست روی یکی از ظرافت های روان شناختی فضای روانی نوجوان و جوان می گذارند و می فرمایند: «المؤمّل ما لا یدرک.» جوان شخصیتی است که فضای روانی اش شهر آرزوها است، شهر آرمان ها است. او شهروند شهرک آرزوها است. مسلّط ترین گرایش در بخش گرایش های نوجوان و جوان عبارتند از: آینده نگری، دورنگری و حتی آرمان گرایی. اولین دریچه ارتباط صحیح تربیتی زمانی گشوده می شود که متربی مطمئن باشد مربّی او و ظرافت های وجودی و شخصیتی او را ـ چنانچه هست ـ شناخته است.
از جمله راه کارهای دیگر ایجاد ارتباط افقی، ساختن فضای انس، دوستی و صمیمیت است. امام(علیه السلام)گام های ارتباط عاطفی خود را در برخی از بخش های این نامه، با به کارگیری واژه «یا بُنیّ» برداشته اند. این واژه ۱۲ یا ۱۳ بار در این نامه تکرار شده است. واژه «یا بنی» در زبان و ادبیات عرب برای «تحبیب» یعنی ابراز و جلب محبت و یا جلب گرایش های عاطفی به کار برده می شود. امام(علیه السلام)می توانستند بگویند: «ای پسرم» یا «ای بزرگ شده من» یا واژه ای که هیچ پیامی عاطفی در برنداشته باشد به کار برند، ولی ایشان ظریف ترین ارتباط عاطفی را با فرزند خود، این چنین برقرار می کنند. ای دل بندم، ای عزیزم، ای کسی که دوستت دارم: «ای بنیّ، انّی لما رأیتنی قد بلغت سنّاً، و رأیتنی أزداد و هناً بادرت بوصیتی الیک.»۸ بنابراین، مربّی وقتی در کار تربیتی خود، به ویژه در برخورد با جوان، موفق است که بتواند پل ارتباطی تفاهم آمیز و افقی ایجاد کند، به طوری که متربّی احساس کند که مربّی نه تنها از دانش تربیتی برخوردار است، بلکه ابعاد وجودی و ظرافت های وجودی و منزلت متربّی خود را شناختهو به خوبی درک کرده است و می تواند به راحتی و به گرمی با او ارتباط برقرار کند.
● مددرسانی شناختی متربّی
جوانی و نوجوانی دورانی است که در آن بسیاری از قابلیت ها و توانایی های جوان و نوجوان ناشکفته است; هنوز آنان نوش و نیش دنیا، تلخ و شیرین، و سرد و گرم زندگی را نچشیده اند و برای پوییدن راه زندگی آینده و درک از خود و بایدها و نبایدها، نیازمند آگاهی های بی شماری هستند.
معمولاً برای به دست آوردن اطلاعات، دو راه اساسی وجود دارد:
۱) روش آزمون و خطا:
برخی از دانشمندان علوم طبیعی می گویند: بهترین راه تسخیر و مهار طبیعت و منابع طبیعی، بهره برداری از روش آزمون و خطا است، رفتن به سمت طبیعت و آزمون کردن گزینه های احتمالی و به دست آوردن بهترین راهی که جواب بهتری می دهد.
۲) روش بهره بری از تجربه ها و اطلاعات ناب دیگران:
امیرالمؤمنین(علیه السلام)در این نامه می فرمایند که عمر جوان و نوجوان عزیزتر از آن است که صرف تکرار و تجربه دوباره تلخی ها شود. یکی از دغدغه هایی که مربّی باید داشته باشد، این است که از اطلاعات و داشته های خود و دیگران متربّی را امداد شناختی کند و او را از تکرار تک تک تلخی ها و شیرینی ها و فراز و نشیب ها بی نیاز سازد. این نکته را امام(علیه السلام) چنین بیان می فرمایند: «أی بنیّ، انّی و ان لم أکن عمّرت عمر من کان قبلی فقد نظرت فی اعمالهم، و فکّرت فی اخبارهم، و سرت فی آثارهم حتی عدت کاحدهم، بلی کأنی بما انتهی الی من امورهم قد عمّرت مع اوّلهم الی آخرهم، فعرفت صفو ذلک من کدره، و نفعه من ضرره، فاستخلصت لک من کلٍّ امر نخیله.»۹ گرچه عمر پدر تو به درازای عمر آدمیان روی این کره خاکی نیست، اما من در داستان زندگی ساکنان این کره اندیشیدم و در اخبار زندگی آن ها اندیشه کردم و در آثارشان سیر کردم; چنان که گویی با این مراجعه و بازنگری، پدر تو بازمانده ای است از زمان حضرت آدم که تاکنون همچنان شاهد حوادث و فراز و نشیب ها بوده است.
به خاطر این تفکر و اندیشه ای که من در راز شکست و پیروزی آن ها داشته ام، گویا من از ابتدای هبوط آدم بر روی این کره خاکی همراه با همه عصرها و نسل ها بوده ام. من این اطلاعات را دسته بندی کرده ام و برای تو به یادگار می گذارم.
امداد شناختی مربّی زمانی کامل است که در آغاز، خود اطلاعات را دریافت کند، آن گاه آن ها را بازنگری و پالایش نماید و سرانجام، اطلاعات پالایش یافته و برگزیده را در اختیار متربّی قرار دهد. حضرت نیز در این زمینه می فرماید: من چکیده و عصاره پالایش یافته ترین اطلاعات و داده های مربوط به گذشتگان را در اختیار تو قرار می دهم. دانش و اطلاعات من در هم ریخته و گیج کننده نیست، به خوبی طبقه بندی شده و جهت دهنده نیز هست. دوست ندارم تو را با انبوه گیج کننده ای از اطلاعات و تجربیات درست و نادرست مواجه کنم که دچار شوک اطلاعاتی بشوی!
همچنین امدادرسانی شناختی در تعلیم و تربیت معمولاً زمانی به خوبی انجام می شود که مربّی در نظر متربّی دارای حیثیت و منزلتی برتر باشد و در نتیجه، به خاطر این احساس اعتماد و اعتبار، از مربّی تأثیر بپذیرد و به سخنان او گوش فرا دهد. به همین دلیل، امام(علیه السلام)ابتدا خود را در موقعیتی قرار می دهند که متربّی و فراگیرشان متوجه باشد که طرف مقابل او یک آدم عادی نیست، یک آدم بی اطلاع و ناپخته نیست; کسی است که بهترین و پالایش یافته ترین اطلاعات تربیتی را در اختیار دارد. بنابراین، اصل و پیش نیاز دوم برای ایجاد ارتباط با جوانان عبارت است از: ارائه ناب ترین و پالوده ترین اطلاعات و آگاهی های ضروری به نسل نو با هدف بی نیاز سازی آنان از تکرار و تجربه دوباره تلخی ها و شیرینی هایی که مربی و گذشتگان او پشت سر گذاشته اند. به انجام رساندن این مهم معمولاً پس از جلب اعتماد متربّی هموارتر است.
● توجه به اصل تربیت پذیری جوان در برهه جوانی
اگرچه در بیش تر مکاتب تربیتی، تربیت پذیری اصل پذیرفته و مسلّط بر تمامی گستره عمر انسان برشمرده شده است، اما از نگاه امیرالمؤمنین، بین تربیت پذیری و متغیّر سن همبستگی بالایی وجود دارد. معمولاً وقتی می خواهند در یک پژوهش، متغیّرها را با هم ارتباط بدهند، می گویند: ارتباط میان متغیّرها زمانی معنادار است که بین آن ها همبستگی آماری، کمّی یا کیفی وجود داشته باشد.
در دیدگان امام(علیه السلام)، هرچند تربیت پذیری اصلی مسلّط بر گستره زندگی انسان است و هر انسان تا آخرین لحظه زندگی خود، حالت تربیت پذیری و اثرپذیری دارد، اما بالاترین سطح همبستگی بین تربیت پذیری و سنین پایین وجود دارد; یعنی هرقدر سن پایین تر باشد، تربیت پذیری بهتر است; زیرا متربّی هنوز دست نخورده است، بکر است، شکل نیافته است، نهال است و می توان او را به هر صورتی جهت داد. با توجه به این نگرش، می توان گفت که جوانان و نوجوانان کیفی ترین مخاطبان تربیتی در مکتب تربیتی امام علی(علیه السلام)هستند.
این پیام از این فراز کلام امام(علیه السلام)برگرفته می شود که حضرت می فرمایند: «انّما قلب الحدث کالارض الخالیه ما القی فیها من شیء قبلته، و بادرتک بالادب قبل أن یقسو قلبک.»۱۰ سرزمین دل جوانان و نوجوانان بسان یک زمین خالی، شخم زده و آماده است که هرچه در او بپاشی به سرعت می گیرد و رشد می کند. اهمیت این نکته را با طرح این سؤال دنبال می کنیم که اگر در مزرعه ای بخواهید نهال بکارید، اگر آن مزرعه شخم زده و خالی باشد، رشد و پرورش گیاه و نهال سریع تر است یا اگر قبلاً به وسیله کاشت گیاه دیگری اشغال شده باشد؟
روشن است، موانع یا گیاهان کاشته شده به طور طبیعی نمی گذارند بذر و نهالی که مورد توجه و هدف زارع است، خوب رشد کند. این نکته در مورد تربیت پذیری جوانان و نوجوانان نیز صادق است. نوجوانان و جوانان سریع تر، راحت تر و بدون سرمایه گذاری های کلان و دردسر آفرین تربیت پذیری دارند.
● ضرورت پالایش یافتن انگیزه های مربّی
امام(علیه السلام) می فرمایند: فرایندی از تربیت موفق است که در آن انگیزه های تربیتی مربّی پالوده باشد. متربّی باید احساس کند که انگیزه مربّی در این امدادرسانی، خیرخواهی و جدّیت است. فرزند یا متربّی باید احساس کند که پدرش، ماردش و یا مربی اش دغدغه او را دارند و به آینده او چشم دوخته اند و برای وی دل می سوزانند.
امام(علیه السلام) برای درک و سنجش پالایش انگیزشی مربّی نشانه هایی مشخص کرده اند که به برخی از آن ها با استفاده از نکته ها و نیز فضای تدوین این نامه اشاره می شود:
اولین نشانه پالودگی انگیزشی امام(علیه السلام) این است که امام(علیه السلام)زمانی اقدام به نوشتن این نامه می کنند که بحرانی ترین هنگام در زندگی ایشان است. ایشان از جنگ صفین برمی گردند، تلخی های جنگ توان فرسای صفین و ماجرای حکمیت در میان بوده است، هنوز هم به شهر وارد نشده اند، در منطقه ای به نام «حاضرین» امام(علیه السلام) به خیمه وارد می شوند و مدتی از چشم اطرافیان دور می مانند! مگر چه امر مهم و دغدغه آفرینی برای امام(علیه السلام)پیش آمده است؟ آیا جهاد دیگری در پیش است؟ آیا امام درصدد تدارک طرح و نقشه جدیدی است؟ امام(علیه السلام) پس از زمانی طولانی، از خیمه بیرون می آیند و آن نامه را خطاب به فرزندشان امام مجتبی(علیه السلام) به همراه دارند! پس تربیت فرزند مهم ترین دغدغه امام(علیه السلام)بوده است که این همه وقت، آن هم در این موقعیت صرف نوشتن نامه جهت دهنده خود به فرزندشان کرده اند.
نشانه دوم این است که دغدغه های تربیتی امام(علیه السلام) در این نامه، تمامی ساحت های وجودی متربّی را فراگرفته است. امروزه مربّیان تعلیم و تربیت می گویند که تربیت، حتی تربیت دینی، زیرمجموعه های زیادی دارد. تربیت دینی در ساحت احساسات و عواطف، تربیت دینی در ساحت ارزش های اخلاقی، تربیت دینی در حوزه مسائل سیاسی، اجتماعی، جنسی و… . به همین دلیل، کارشناسان تعلیم و تربیت می گویند: تربیت ممکن است ابعاد و جنبه های گوناگونی داشته باشد. تربیت گاهی سیاسی است، گاهی اخلاقی، زمانی عاطفی، و گاهی هم جنسی. این مرزبندی در واقع، همان ساحت بندی و قلمروگذاری فرایند عمرگستر تربیت است.
دغدغه های امام(علیه السلام) در این نامه فراگیر، متعدد و فراوانند و گویی به همه ساحت های تربیتی انسان پرداخته اند. نشانه سوم این که امام(علیه السلام) به گونه ای هشدار تربیتی خود را مطرح می کنند که احساسات و عواطف متربّی را تسخیر می کنند. پس از به کارگیری واژه «یا بنی»، یعنی پس از بیان احساس دغدغه داشتن و ناراحت بودن برای آینده فرزندشان، می فرمایند:«وجدتک بعضی، بل وجدتُک کلّی، حتی کأنّ شیئاً لو أصابک أصابنی، و کأنّ الموت لو أتاک أتانی»;۱۱ تو پاره تن منی، بلکه تو همه وجود منی! چنین نیست که من تو را بریده و جدای از خودم بدانم. اگر حادثه ای یا خطری متوجه تو شود، آن خطر متوجه من می شود; چون تو دنباله وجود من هستی! ببینید با این پل زدن ها و ایجاد ارتباطات عاطفی، امام(علیه السلام)طرف مقابل را آماده می کند که به راحتی، پیام های تربیتی را به او منتقل کند.● پیشتازی و پیش دستی نمودن در تربیت جوان
فرایند تربیتی در ارتباط با جوانان و نوجوانان باید سریع و بی درنگ باشد; به دلیل آن که شخصیت جوان و نوجوان هنوز ثبات لازم را پیدا نکرده و آسیب پذیری در آن زیاد است. امام(علیه السلام) می فرمایند: مربی باید پیش دستی کند و در آغاز نمودن فرایند تربیت، سرعت بورزد: «أی بنیّ انیّ لما رأیتنی قد بلغت سنّاً، و رأیتنی أزداد و هنا بادرت بوصیتی الیک، و أوردت خصالاً منها قبل أن أنقص فی رأیی کما نقصت فی جسمی… أو یسبقنی الیک بعض غلبات الهوی و فتن الدّنیا… فبادرت بالادب قبل ان یقسو قلبک و یشتغل لبّک.»۱۲ زمانی که احساس کردم تو به نضج و بالندگی لازم تربیتی رسیده ای، شروع کردم به این که وصیت هایم را در اختیارت قرار دهم. چرا؟ چون می ترسم پیش از آن که من اقدامی بکنم، آسیب ها به سراغ تو بیایند و تو را زمین گیر کنند. بنابراین، پیش از آن که فکر و دلت به اندیشه ها و گرایش های آلاینده گرفتار شود، من زودتر دست به کار شدم.
شاید مضمون این بند از فرمایش امیرالمؤمنین(علیه السلام) همان باشد که امام صادق(علیه السلام) خطاب به مربّیان می گویند: «بادروا احداثکم بالحدیث قبل ان یسبقکم المرجئه»۱۳یا «قبلّ ان تسبقکم الیهم المرجئه»; پیش از این که دگراندیشان هجوم بیاورند و قلب و فکر و دل جوانان و نوجوانان شما را پرکنند، شما به داد آنان برسید و آنان را دریابید.
● لزوم خودشناسی متربّی
در فرایند تربیت، اولین گام این است که متربّی ابتدا باید به خودشناسی و خودیابی و سپس به خودسازی بپردازد. تقوا، که در فرهنگ اسلامی اوج هدف تربیت دینی برشمرده شده است، زمانی به دست می آید که متربّی موفق به خودشناسی، خودیابی، شناخت امکانات، محدودیت ها و ظرافت ها شده باشد و به دنبال آن بکوشد تا به درجه خودسازی برسد; یعنی در مکتب تربیتی علوی، صیانت درونی و رسیدن به مرحله تقوا منوط به داشتن بصیرت و شناخت کافی از ظرافت ها و ویژگی های شخصیتی است.
با توجه به این که امروزه ما در عصر یورش اطلاعات به سر می بریم و استفاده از متغیّرهای بیرونی یا مهارکننده های بیرونی برای افراد جامعه، به ویژه طیف جوانان، چندان نمی تواند کارگشا باشد، باید گفت: زمانی جوانان می توانند در برابر یورش اطلاعات ایستادگی نمایند که به یک حالت ثبات و خودسازی درونی رسیده باشند. این مهم معمولاً پس از خودشناسی درست و کامل امکان پذیر است.
● استفاده از گرایشات آرمان گرایانه جوانان در جهت دهی آنان به واقع گرایی
امام(علیه السلام) می فرمایند: چون جوان آرمان گرا است و آرمان گرایی با واقعیت ها و نگرش واقع بینانه فاصله دارد، از ظرافت های کار مربّی در برخورد با جوان این است که از گرایش آرمان گرایی به عنوان محرّک روانی برای جهت دهی او به سمت یک زندگی موفق بهره برداری کند. آرمان گرایی یک موهبت درونی و الهی است که می تواند به سمت فجور یا به سمت تقوا سوق داده شود. این مربّی است که با دقتوظرافت سعی می کند این نیروی روانی رابه سمت تقوا جهت دهد.
امروزه فیلسوفان تعلیم و تربیت می گویند که بخصوص در دوران نوجوانی، نیروی جوانی و نوجوانی مثل یک شعله آتش می تواند عامل حرکت باشد و یا باعث آتش افروزی و سوختن و نابود شدن. پس، از این گرایش آرمان گرایی باید در جهت رشد و هدایت جوان برای رسیدن به قله تقوا استفاده کرد. مربّی با استفاده از همین گرایش آرمان گرایی، باید در جوان روح خوش بینی به آینده، اعتماد به نفس، گزینش آرمان های الهی مانا و پایدار و روح توکل ایجاد کند.
بنابراین، از کارهای مهمی که مربّی باید انجام دهد این است که برای بازشناسی مرز بین آرمان ها و واقعیت ها، به کمک متربّی خود بشتابد; زیرا او هنوز تلخ و شیرین، و نیش و نوش دنیا را تجربه نکرده است و مرز بین واقعیت ها و آرمان ها را خوب تفکیک نمی کند; نیازمند شناخت واقعیت ها است و این کمکی است که به عنوان پیش نیاز، مربّی باید برای او انجام دهد. البته نه این که برای اوتصمیم بگیرداماکمکش کندکه آرمان گرایی اوبه سمتواقعیت هاسوق پیدا کند.
● تقویت روح امید در برابر مشکلات
بحران ها و مشکلات و شهوات به گونه ای تند و براندازنده است که به زودی جوان را از پای درمی آورد و به تسلیم می کشاند. مربّی باید به گونه ای برخورد بکند که اولاً، در فرایند تربیت، خود را اولین پناهگاه در برابر متربّی نشان بدهد که وقتی وی با سختی ها و فراز و نشیب ها مواجه می شود، مربّی را اولین پناهگاه خود بداند.
همچنین مربی باید متربّی را در رسیدن به باور توکّل و دریافت امدادهای غیبی یاری کند. از فرازی از این نامه چنین استفاده می شود که مربّی غیر از این که باید خود را اولین پناهگاه نشان دهد، باید دست متربّی را در دست امدادهای غیبی بگذارد. نشانه های تربیتی غیب گرایی و امید به کمک های ماورایی به این صورت در کلام امام تصویر شده اند: «و اعلم، انّ الّذی بیده خزائن السموات و الارض اذن لک فی الدعاء و تکفّل لک بالاجابهٔ و أمرک ان تسأله لیعطیک و تسترحمه لیرحمک ،و لم یجعل بینک و بینه من یحجبه عنک و لم یلجئک الی من یشفع لک الیه، و لم یمنعک إن اسأت من التوبه، و لم یعاجلک بالنقمه.»۱۴ ببین چه کریمی است! هیچ پرده ای ندارد، هیچ وساطتی نمی خواهد، در هر گوشه و مقطع زندگی به راحتی می توانیم با او در ارتباط باشیم. هیچ وقت برای بازگشت دیر نیست! نگران نباشید! حتی اگر لغزیدید، بازگردید! راه هیچ وقت بسته نیست! همیشه یک پنجره باز است! آغوش رحمت الهی همیشه گشوده است!
به دنبال تقویت روح خودیابی و خودشناسی و استفاده بهینه از نیروی درونی، امام(علیه السلام) متربّی را نیازمند توکّل و بهره گیری از امدادهای غیبی می دانند! آن هم امدادی که پایان ناپذیر و هماره در دست رس است.
● مصونیت بخشی جوانان در برابر اندیشه های مخالف
تجهیز جوان به بنیه های شناختی و باورهای اعتقادی به تنهایی کافی نیست، بلکه امداد شناختی مربّی برای متربّی جوان باید دو چندان باشد; یعنی در ابتدا، بنیه اعتقادی با ثبات داشتن و دوم خاک ریز زدن برای حفظ این بنیه ها. امام(علیه السلام) با ظرافت تمام می فرمایند: «ثمّ اشفقت أن یلتبس علیک ما اختلف الناس فیه من أهوائهم و آرائهم مثل الّذی التبس علیهم، فکان احکام ذلک علی ما کرهت من تنبیهک له أحبّ الی من اسلامک الی أمر لا آمن علیک به الهلکهٔ و رجوت أن یوفقک الله فیه لرشدک و أن یهدیک لقصدک.»;۱۵ گرچه دوست نداشتم که ذهن تو را با انبوهی از شبهه ها و توهّمات اعتقادی، که به ذهن دیگران آمده و از مسیر درست دین و فطرت دور شده اند، مشغول کنم، اما چه چاره که تو به ناچار در مسیر تهاجم و یورش این اطلاعات و شبهات قرار می گیری. بنابراین، از خداوند می خواهم که راه راست و درست را در قالب این وصیت به تو بنماید.
امام به مربّیان پیشنهاد و توصیه می کنند که بنیان های شناختی ارائه شده به جوان باید دارای دو ویژگی باشند: هم در آنان بنیه های اعتقادی اولیه را که از تعلیم کتاب خدا و آشنایی با معارف آن شروع می شود، ثبات و استقرار بخشند; و هم گرداگرد این بنیه ها خاک ریز زده، آنان را برای مقابله با تهاجمات فکری و اعتقادی، که بعدها با آن مواجه می شوند، آماده سازند.
پیش از آگاه سازی متربّی نسبت به شبهات و گونه های تهاجم عقیدتی و ایمانی، امام(علیه السلام)می فرمایند: «و أن ابتدئک بتعلیم کتاب اللّه عزّ و جلّ ـ و تأویله و شرائع الاسلام و احکامه و حلاله و حرامه لا أجاوز ذلک بک الی غیره.»۱۶ پیش از هرچیز، تو را با معارف نورانی قرآن و تأویل آن آشنا ساختم. واژه «تأویل» اشاره به لزوم آگاه سازی جوان از پیچ و خم های معارف قرآنی دوپهلو یا چند پهلو دارد که ممکن است وی را در تیررس یورش های فکری و شناختی دگراندیشان منحرف و آلوده قرار دهد. سپس می فرمایند: آن گاه حدود مقررات حلال و حرام الهی را در اختیارت قرار دادم. اگر برای هدایت و راه نمایی بشر چیزی کارامدتر و مفیدتر از قرآن، معارف قرآنی و شناخت مرزهای حلال و حرام خدا وجود داشت، خداوند در ربوبیت تشریعی خود همان را معیار قرار می داد. به دنبال این آموزش و آماده سازی، تلاش نمودم تا تو را از لغزش گاه ها و مناطق لرزان و لغزنده اعتقادی، فرهنگی و ارزشی، که در مصاف با سایر فرهنگ ها ممکن است برایت پیش آید، آگاهی بخشم.
دقت و بازنگری عمیق تر می تواند ما را به نکات و ظرافت های فراوان تربیتی دیگر رهنمون باشد. آنچه در بالا گفته آمد مشتی بود از خروار!
نویسنده:عباس‌علی شاملی
پی نوشت ها
۱ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۷، ص ۲۶۹، روایه ۱، باب ۱۱ / محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ج ۱، ص ۷۸، حدیث ۴۲۹
۲ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۶، باب ۸۶، ص ۳۷۳ / نهج البلاغه، ترجمه سیدجعفر شهیدی، خطبه ۸۷، ص ۷۹: «با خوی خود، به شما نشان دادم که اخلاق گزیده و برتر چیست.»
۳ محمدباقر مجلسی، پیشین، ج ۶۹، ص ۴۱۱، روایت ۱۲۹، باب ۳۸
۴ ابن ابی الحدید، پیشین، ج ۷، باب ۹۶، ص ۷۱
۵ سیدجعفر شهیدی، پیشین، خطبه ۱۹۲، ص ۲۲۲; «و من در پی او ـ در سفر و حضر ـ چنان که شتر بچه در پی مادر می رود، می رفتم و وی هر روز برای من از اخلاق خود نشانه ای برپا می داشت و مرا به پی روی آن می گماشت.»
۶ همان، کلمات قصار، کلمه ۲۱، ص ۳۶۳; «فرصت چون ابر گذران است. پس فرصت های نیک را غنیمت بشمارید.»
۷ همان، نامه ۳۱، ص ۲۹۵: «از پدری که در آستانه فنا است و چیرگی زمان را پذیرا است، زندگی را پشت سر گذاشته، به گردش روزگار گردن نهاده… به فرزندی که آرزومند چیزی است که به دست نمی آید، رونده راهی است که به جهان نیستی می انجامد…»
۸ همان، ص ۲۹۷; «پسرکم، چون دیدم سالیانی را پشت سر نهاده ام و به سستی در افتاده ام، بدین وصیت برای تو پیش دستی کردم.»
۹ همان، ص ۲۹۷ـ۲۹۸: «پسرکم، هرچند من به اندازه همه آنان که پیش از من بوده اند نزیسته ام، اما در کارشان نگریسته ام و در سرگذشت هاشان اندیشیده و در آنچه از آنان برجای مانده، فرورفته و درنگ نموده ام تا چون یکی از ایشان گریده ام، بلکه با آگاهی که از کارهاشان به دست آورده ام: گویی که با نخستین تا پسینشان به سر برده ام. پس از آنچه ـ دیدم ـ روشن را از تار و سودمند را از زیان بار باز شناختم و برای تو از هر چیز زبده آن را جدا ساختم.»
۱۰ همان، ص ۲۹۷:«دل جوان همچون زمین ناکشته است; هرچه در آن افکنند، بپذیرد، پس به آموختن و تربیّت تو پرداختم، پیش از آن که دلت سخت شود.»
۱۱ همان، ص ۲۹۶; «تو را دیدم که پاره ای از منی، بلکه دانستم که همه جان و تن منی; چنان که اگر آسیبی به تو رسیده، به من رسیده و اگر مرگ به سراغت آید، رشته زندگی مرا بریده است.»
۱۲ همان، ص ۲۹۷; «پسرکم، چون دیدم سالیانی را پشت سر نهاده ام و به سستی در افتاده ام، بدین وصیت به تو پیش دستی کردم، و خصلت هایی را در آن برشمردم، از آن پیش که مرگ بشتابد و مرا دریابد و آنچه در اندیشه دارم به تو نگفته باشم… یا پیش از نصیحت من، پاره ای از خواهش های نفسانی بر تو غالب گردد.»
۱۳ محمد ابن الحسن الطوسی، تهذیب الاحکام، ج ۸، ص ۱۱، روایت ۳۰، باب ۳۶
۱۴ سیدجعفر شهیدی، پیشین، نامه ۳۱، ص ۳۰۲: «بدان، کسی که گنجینه های آسمان و زمین به دست او است، تو را در دعا رخصت داده، و پذیرفتن دعایت را به عهده گرفته، و تو را فرموده که از او بخواهی تا به تو بدهد و از او بطلبی تا تو را بیامرزد و از کسی ناگزیرت نکرده که نزد او برایت میانجی گری کند، و اگر گناه کردی از توبه ات منع ننموده و در کیفرت شتاب نفرموده است.»
۱۵ همان، نامه ۳۱، ص ۲۹۸: «سپس از آن ترسیدم که مبادا رأی و هوایی که مردم را دچار اختلاف گردانید، به این خاطر که من تو را به حال خود واگذارده ام و به دست چیزی که هلاکت در آن است، سپرده ام، در کار خود فرو برد، و امید بستم که خدا توفیق رستگاری ات عطا فرماید و راه راست را به تو بنماید.»
۱۶ همان، نامه ۳۱، ص ۲۹۸: «و اینک تو را کتاب خدا بیاموزم، و تأویل آن را به تو تعلیم دهم، و شریعت اسلام و احکام آن را از حلال و حرام بر تو آشکار سازم، و به چیز دیگری نپردازم.»

 

ماهنامه معرفت ، شماره ۵۷

جمعه ۸ فروردین ۱۳۹۳ - ۱۴:۵۲
کد خبر : 101822
بازدیدها: 286

پاسخی بگذارید »