پنجشنبه ۱۰ فروردین ۱۳۹۶

تبلیغات

روزه نفس غیر از روزه جسم است

danesheroz1 مرداد ۱۴, ۱۳۹۲ ۰
روزه نفس غیر از روزه جسم است

دانش روز: روزه سرچشمه‌های حکمت را در دل می جوشاند، وقتی که حکمت بر دل حاکم شد، آن معرفت نورانی و روشن به وجود می‌آید. معرفت که به وجود آمد، همان یقینی به وجود می‌آید که حضرت ابراهیم از خدای متعال آن را می خواست و در دعاهای این ماه مرتب درخواست شده است

به گزارش دانش روز،  روزه که از آن به عنوان تکلیف الهی یاد می کنیم، در حقیقت یک تشریف الهی است؛ یک نعمت خداست؛ یک فرصت بسیار ذی­ قیمت برای کسانی است که موفق می­ شوند روزه بگیرند؛ البته سختی‌هایی هم دارد. همه کارهای مبارک و مفید، از سختی خالی نیست. بشر بدون تحمل سختی ها به جایی نمی رسد. این مقدار سختی که در تحمل روزه ­گیری وجود دارد، در مقابل آنچه که از روزه عاید انسان می شود، چیز کم و سرمایه اندکی است که انسان مصرف می کند و سود بسیاری را می ­برد.

 یک روایت از امام صادق(ع) است که خطاب به “محمدبن مسلم” می­ فرماید: “یا محمد! اذا صمت فلیصم سمعک و بصرک و لسانک و لحمک و دمک و جلدک و شعرک و بشرک” (المقنعه، ص۳۱۰). امام صادق(ع) به این یار و شاگرد نزدیک خودشان می­ فرمایند که وقتی روزه می­ گیری، باید شنوایی تو روزه­ گیر باشد، بینایی تو روزه بگیرد، زبان تو روزه بگیرد، گوشت و خون و پوست و موی و بشره تو روزه­ دار باشد؛ دروغ نگویی، انسانهای مؤمن را دچار بلا نکنی، دلهای ساده را اغوا نکنی، برای برادران مسلمان و جامعه اسلامی توطئه درست نکنی، بدخواهی نکنی، بددلی نکنی، تهمت نزنی، کم ­فروشی نکنی، امانتداری کنید. انسانی که در ماه رمضان با کف­ن نفس خود، از خوردن و آشامیدن و مشتهیات نفسانی و جنسی روزه می ­گیرد، باید زبان خود، چشم خود، گوش خود، و همه اعضا و جوارح خود را روزه­ دار بداند و خود را در محضر خدای متعال و دوری گزیده از گناهان بینگارد.

در یک روایتی دیگر می ­فرماید: “صوم النقس امساک الحواس الخمس عن سائر المائم” (غررالحکم” ح ۵۸۸۹)، از امیرالمؤمنین(ع) نقل شده است که روزه نفس، غیر از روزه جسم و روزه شکم است. روزه نفس انسان این است که همه حواس پنجگانه او از گناهان امساک کنند. “و خلو القلب من جمیع اسلال الشر”؛ دل از همه موجبات و اسباب شر و فساد خالی شود، با خدای متعال و با بندگان خدا، دل را صفا و بی­ غل و غش کنیم. در این جهت، روایات زیادی هست.

 این ماه، ماه روزه است؛ ماه نزول قرآن و انس با قرآن است؛ ماه عبادت و دعا و مناجات است- که دعا مغز و روح عبادت است- ماه استغفار و توبه و بازگشت از راههای ناپسند نزد خدای متعال و رعایت تقوای الهی است؛ ماه جهاد است- که در این ماه مبارک، غزوه بدر در سال دوم هجرت، و فتح مکه در سال هشتم هجرت، و شروع غزوه خنین در همان سال اتفاق افتاده است- ماه جهاد با نفس و جهاد با شیطان و جهاد با دشمنان خداست؛ ماه آمادگی و ماه ذخیره تقواست؛ ماه صله رحم، صدق با برادران دینی، آشنایی با معارف، آشنایی و تدبر در قرآن، و خلاصه ذخیره کردن سرمایه حرکت الهی در طول یک سال است. امید است که روزهای گذشته را با عمل بر وفق مقتضیات این ماه گذرانده باشیم و روزهای آینده را بیشتر قدر بدانیم و در کار نفس خود، در مهامله با احکام الهی، در برخورد با مردم، در تدبر و ارتباط با قرآن و در تصمیم و عزم بر مجاهدت با نفس، یک تصمیم جدی و یک اقدام قاطع انجام بدهیم.

 ماه ضیافت الهی است، در این ماه فقط مؤمنین و کسانی که اهل ورود در این ضیافتند، بر سر سفره پروردگار منان و کریم می ­نشینند. این، غیر از سفره عام کرم الهی است که همه انسان ها، بلکه همه موجودات عالم از آن بهره­ مندند. این، سفره خواص و ضیافت خاصان پروردگار است. بخشی از مسایل مهم مربوط به این ماه در ذیل آیه شریفه سوره بقره و آیات بعد از آن ذکر شده است.

اولا می­ فرماید: “کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلکم”. ما می­دانیم که نماز و زکات، مخصوص امت اسلام نبوده است. بلکه پیامبران قبل از رسول اکرم اسلام (ص) در صدر احکام خود، نماز و زکات را داشته ­اند.”و اوسانی بالصلوه و الزکوه ما دمت حیا” از قول حضرت عیسی(ع) است که به مخاطبان خود می ­فرماید: خدا من را به نماز و زکات وصیت کرده است. از آیات دیگر قرآن هم این معنا استفاده می­ شود. آیه اول می ­فرماید: روزه هم مثل نماز و رکات، در شمار احکامی است که مخصوص امت اسلام نیست بلکه امم سابق و پیامبران گذشته هم مأمور به روزه بوده ­اند.

روزه پلکانی به سمت تقوا

… در بنای زندگی معنوی انسان ها در هر زمان، همچنان که نماز لازم است و این نماز، رابطه معنوی میان انسان و خداست، و همچنان که زکات لازم است و این زکات، تزکیه مالی انسان است، روزه هم واجب و ضروری است و این یکی از پایه­ های اصلی تکامل انسان و تعالی معنوی اوست؛ وگرنه در طول زمان و با تغییر ادیان مختلف، این خط، ثابت و مستمر نمی ­ماند.

البته روزه، در ادیان مختلف و زمان های گوناگون و به شکلهای دیگر وجود دارد. اما گرسنگی کشیدن و اندرون را از طعام خالی داشتن و لب و زبان و دهان را در ساعات معینی بر روی تمتعات جسمانی بستن، خصوصیتی است که روزه ادیان مختلف وجود دارد. پس، روزه یک رکن اساسی در تعالی معنوی و تکامل روحی و هدایت و تربیت انسانی است.

بعد می ­فرماید: “لعلکم تتقون”. یعنی این روزه، پلکانی به سمت تقوا و وسیله برای تأمین آن در وجود و دل و جان شماست. تقوا این است که انسان در همه اعمال و رفتار خود مراقب باشد که آیا این کار مطابق رضای خدا و امر الهی است، یا نه. این حالت مراقبت و پرهیز و برحذر بودن دایمی، اسمش تقواست. نقطه مقابل تقوا، غفلت و بی­ توجهی و حرکت بدون بصیرت است. خدا، ناهوشیاری مؤمن را در امور زندگی نمی­ پسندد. مؤمن باید در همه امور زندگی، چشم باز و دل بیدار داشته باشد.

اگر ملتی یا فردی دارای تقوا بود، تمام خیرات دنیا و آخرت برای او جلب خواهد شد. فایده تقوا، فقط برای کسب رضای پروردگار و نیل به بهشت الهی در قیامت نیست. فایده تقوا را انسان باتقوا در دنیا هم می­­ بیند. جامعه ­ای که باتقواست، جامعه ­ای که راه خدا را با دقت انتخاب می ­کند و با دقت نیز در آن راه حرکت می کند، از نعم الهی در دنیا هم برخوردار می شود، عزت دنیوی هم به دست می ­آورد و خدا علم و معرفت در امور دنیا هم به او می دهد. جامعه­ ای که در راه تقوا حرکت می کند، فضای زندگی آن جامعه، فضای سالم و محبت ­آمیز و همراه با تعاون و همکاری بین آحاد جامعه است.

 تقوا، کلید خوشبختی دنیوی و آخروی است. بشریت گمراه که از انواع سختیها و رنجهای شخصی و اجتماعی می ­نالد، چوب بی ­تقوایی و غفلت و بی­ توجهی و غرق شدن در منجلابی که شهواتش برای او فراهم کرده است، می خورد. جوامعی که عقب افتاده ­اند، حالشان معلوم است. جوامع پیشرفته عالم هم، اگرچه از بعضی جهات خوشبختی­ هایی دارند- که همان هم ناشی از هوشیاری در بعضی از امور زندگی است، اما دچار خلأها و کمبودهای مرگباری هستند که نویسندگان و گویندگان و هنرمندان آنها، امروز با صد زبان آن را بیان می­ کنند.

تقوا، وصیت اول و آخر پیامبران است. در سوره ­های مختلف قرآن می ­خوانید، اولین سخنی که انبیای الهی به مردم گفته ­اند، توصیه به تقوا بوده است. اگر تقوا باشد، هدایت الهی هم هست؛ و اگر تقوا نباشد، هدایت الهی هم به صورت کامل نصیب فرد و جامعه نمی شود. این روزه، مقدمه تقواست.

خداوند در یک آیه دیگر از سوره جدید می­ فرماید: “یا ایها الذین امنوا اتقوا الله و امنوا برسوله یوتکم کفلین من رحمته و یجعل لکم نورا تمشون به”، تقوا موجب می شود که خدای متعال نوری را در قلب و زندگی و راه شما قرار بدهد، تا بتوانید در پرتو آن نور حرکت کنید و راه زندگی را پیدا نمایید. بشر نمی ­تواند با سردرگمی حرکت کند. بدون شناختن مقصد و هدف، حرکت انسانی میسور نیست. این نوری که می­ تواند هدف و سرمنزل و راه را به ما نشان بدهد، ناشی از تقوا و پرهیزگاری است. توصیه همه انبیا و اولیا به تقواست.

ماه رمضان را مغتنم بشمارند. این روزها را با روزه­ داری، و این شبها را با ذکر و دعا به سر ببرید، فصل دعا هم، همین ماه مبارک است. اگرچه همیشه انسان باید با رشته دعا به خدا متصل باشد، اما آیه “و اذا سالک عبادی عنی فانی قریب اجیب دعوه الذاع الذا دعان” در سوره بقره، در خلال همین آیات مبارکه مربوط به روزه و ماه رمضان است. در وسط آیات روزه و ماه رمضان، این آیه “و اذا سالک عبادی عنی فانی قریب” آمده، که همه انسانها و همه بندگان را به دعا و توجه سوق می­ دهد و دعوت می کند.

رابطه دعا، رابطه قلبی شما با خداست. دعا، یعنی خواستن و خدا را خواندن. خواستن، یعنی امیدواری. تا امید نداشته باشید، از خدا چیزی را درخواست نمی کنید. انسان ناامید که چیزی طلب نمی کند. پس، دعا یعنی امید، که ملازم با امید به اجابت است. این امید به اجابت، دلها را مشعل می کند و منور نگه می دارد. به برکت دعا، جامعه با نشاط و اهل حرکت می شود.  این ماه، همچنین بهار قرآن است. انس با قرآن، معرفت اسلامی را در ذهن ما قوی­تر و عمیق­تر می کند.

اگر در  آیات قرآن تأمل بکنیم، اراده و استقامت ما قوی تر و بیشتر از این خواهد شد. همین آیات قرآنی است که توانست در روزگاری، انسان‌هایی را تربیت کند که با دنیای کفر و ظلمات بستیزند. همین معارف است که ملت بزرگ ما را وادار کرد و مجهز نمود که با دنیای مدرن مظلم جاهلیت- جاهلیت مدرن و جاهلیت قرن بیستم- مقابله کند. امیدواریم که ملت ما روز به روز به قرآن و حقایق قرآنی نزدیک‌تر بشوند.

روزه در کلام معصومین(ع)

مراحل روزه

سه مرحله برای روزه ذکر کرده اند؛ هر سه مرحله هم برای کسانی که اهل آن هستند، مفید است. یک مرحله، همین مرحله عمومی روزه است؛ یعنی پرهیز از خوردن و نوشیدن و سایر محرمات. اگر تنها محتوای روزه ما همین امساک باشد، این منافع زیادی دارد. هم ما را می ­آزماید و هم به ما می­ آموزد؛ هم درس هست، هم آزمایش برای زندگی است. تمرین و ورزش است؛ یک ورزش بسیار با اهمیت­تر از ورزش جسمانی در این کار وجود دارد. روایاتی از ائمه(ع) وارد شده است که به همین مرحله از روزه توجه دارد. یک روایت از امام صادق(ع) است که می­ فرماید: “لیستوی به الغنی و الفقیر”(فضائل الشهرالثلائه، ص۱۰۲) خدای متعال روزه را واجب کرده است، تا در این ساعات و روزها، فقیر و غنی با یکدیگر برابر شوند. انسانی که تهیدست و فقیر است، نمی­ تواند در طول روز هرچه هوس کرد، بخرد و بخورد و بیاشامد؛ اما آدم های غنی، در طول روز، هرچه که هوس می­ کنند و هرچه که می خواهند، برایشان فراهم است. غنی، حال فقیر و گرسنگی فقیر و تهیدستی او را از به دست آوردن چیزهایی که مورد اشتهای اوست، درک نمی کند؛ اما در روزی که روزه می­ گیرد، همه یکسانند و با اختیار خودشان، از مشتهیات نفسانی محرومند. یک روایت دیگر از امام رضا(ع) نقل شده است که به نکته دیگری اشاره دارد. می­ فرماید: “لکی یعرفوا الم الجوع و العطش و ستدالوا علی فقر الأخره”(علل الشرایع، ص۲۷۰” در این روایت، به تهیدستی و گرسنگی و تشنگی روز قیامت اشاره می شود. در روز قیامت، یکی از ابتلائات انسان، تشنگی و گرسنگی است که در آن حالت، انسان در مقابل مؤاخذه و سؤال و جواب الهی قرار می گیرد. انسان باید در گرسنگی و تشنگی روز ماه رمضان، به آن حالت روز قیامت توجه کند و به آن لحظه بسیار سخت و دشوار متنبه شود.

دیگری از اما رضا(ع) است که به بعد دیگری از ابعاد روزه در همین مرحله گرسنگی و تشنگی کشیدن توجه می کند. آن، این است که می فرماید: “صابرا علی ما اصابه من الجوع و العطش”(علل الشرایع). قدرت صبر به انسان داده می شود که بتواند گرسنگی و تشنگی را تحمل کند. انسان های نارپرورده- کسانی که معنای گرسنگی و تشنگی را نچشیده ­اند و نفهمیده ­اند- قدرت صبر و تحمل هم ندارند؛ در بسیاری از میدانها، خیلی زود از پا درمی ­آیند و امتحان های گوناگون زندگی، آنها را درهم می فشرد و له می کند. انسانی که گرسنگی و تشنگی را چشیده است، معنای اینها را می داند و در مقابل دشواری هایی که از این راه ممکن است پیش بیاید، قدرت تحمل دارد. ماه رمضان، این قدرت تحمل و این صبر را به همه می دهد. یک روایت دیگر هم در همین زمینه عرض می کنم که آن هم از امام رضا علیه الصلاه والسلام است؛ گرچه شاید این یکی، دو مورد، فقره ­های یک حدیث باشد. “و رائضا لهم علی اداء ما کلفهم”(علل الشرایع، ص۳۷۰)؛ یعنی تحمل گرسنگی و تشنگی و اجتناب از مشتهیات نفسانی در روز ماه رمضان، یک نوع ریاضت است که انسان را بر اداء تکالیف گوناگون زندگی قادر می سازد. البته منظور، ریاضت­های شرعی و ریاضت­های الهی و ریاضت­های اختیاری است.

مرحله دوم روزه، پرهیز از گناه است؛ یعنی نگاهداری گوش و چشم و زبان و دل- حتی طبق بعضی از روایات- نگاهداری بشره انسان، پوست بدن و موی بدن انسان از گناه. … اجتناب از گناه، چیزی است که مثل یک کوه در چشم انسان جلوه می کند؛ اما با تصمیم، مثل یک زمین هموار می شود. در ماه رمضان، بهترین فرصت است که همه این را تمرین بکنند. روایت دیگری از فاطمه زهرا(س) نقل شده است که فرمود: “ما یصئع الصائم بصیامه اذا لم یصن لسانه و سمعه و بصره و جوارحه”(النوادر:۲۲)؛ انسان از روزه چه بهره­ ای خواهد برد، اگر زبان و گوش و چشم و جوارح خود را از گناه باز ندارد؟

و ازجمله این گناهان، گناهان زبان است؛ بدگویی و اهانت به دیگران است. از جمله این گناهان، گناهان دل است؛ دشمنی و کینه دیگران را در دل پروراندن است. بعضی از گناهان به معنای اصطلاح شرعی است؛ بعضی گناهان اخلاقی است؛ مراتب گوناگونی دارد.

مرحله سوم از روزه ­داری، پرهیز از هر چیزی است که ذهن و ضمیر انسان را از یاد خدا غافل کند. این، آن مرحله بالای روزه­ داری است که در حدیث آن طور که وارد شده است، پیامبران به حضرت پروردگار (جلت عظمئه) عرض می کند: “یا رب و ما میراث الصوم”؛ دستاورد روزه چیست؟ ذات اقدس ربوبی فرمود: “الصوم یورث الحکمه و الحکمه تورث المعرفه و المعرقه تورث الیقین فاذا استیقن العبد لا یبالی کیف اصبح بصر ام بیسر”(بحارالانوار؛ ج۷۷، ص۲۷)؛ روزه سرچشمه­ های حکمت را در دل می جوشاند، وقتی که حکمت بر دل حاکم شد، آن معرفت نورانی و روشن به وجود می­ آید. معرفت که به وجود آمد، همان یقینی به وجود می­ آید که حضرت ابراهیم(ع) از خدای متعال آن را می خواست و در دعاهای این ماه مرتب درخواست شده است.

وقتی کسی دارای یقین بود، همه دشواریهای زندگی بر آن آسان می شود و انسان شکست­ ناپذیر از حوادث می گردد. ببینید چقدر اهمیت دارد! این انسانی که می خواهد در مدت سالهای عمر خود، یک راه تعالی و تکامل را بپیماید، در مقابل مشکلات و حوادث زندگی و موانع راه، شکست­ناپذیر می شود. یقین، چنین حالتی به انسان می دهد. اینها ناشی از روزه است. وقتی که روزه یاد خدا را در دل زنده کرد و فروغ معرفت خدا را در دل به وجود آورد و دل را روشن نمود، اینها به دنبالش می­آید. هر چیزی که انسان را از یاد خدا غافل کند، به روزه برای این مرحله مضر است، خوشا به حال کسانی که می توانند خود را به این مرحله برسانند، البته ما باید آرزو کنیم و از خدا بخواهیم و همت کنیم که خودمان را به این مرحله برسانیم.

حدیث صحیح معتبر از پیغمبر اکرم(ص) این است: “الصوم جنه من النار”؛ روزه، سپر آتش است. از طرق اهل سنت هم همین مضمون با الفاظ مختلف نقل شده است؛ ازجمله این لفظ: “الصیام نه العبد المؤمن یوم القیامه کما یقی احدکم سلاحه فی الدنیا”؛ همچنان که شما در دنیا با سلاح و وسیله دفاعی خودتان از خود دفاع می کنید، در آخرت هم به وسیله روزه از خودتان در مقابل تعرض آتش دوزخ دفاع می­ کنید.

روزه، مظهر کف نفس

خصوصیت روزه چیست که تعبیر «جُنه من النار» درباره­ آن بیان شده است؟ خصوصیت روزه عبارت است از کف نفس. روزه، مظهر کف نفس است: «و نهی النفس عن الهوی». مظهر صبر در مقابل گنه و غلبه مشتهبات،‌ روزه است. لذا در روایات، ذیل آیه­ شریفه­ «واستعینوا بالصبر و الصلاه» صبر را به روزه تعبیر کرده ­اند. روزه، مظهر گذشت از خواسته­ هاست.

_____________________

به کوشش: دکتر پریش کوششی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی       منبع:مهر

دوشنبه ۱۴ مرداد ۱۳۹۲ - ۱۳:۱۲
کد خبر : 46780
بازدیدها: 356

پاسخی بگذارید »